[5]

 Elipsis de nombres y participios

HomeIntroducciónTexto LatinoTexto EspañolFicha

carlos.cabanillas@edu.juntaextremadura.net

Texto latino

[1][2][3][4][5]

     Sermo o rumor. Catulo: Quum subito adfertur nuncius horribilis, es decir, sermo o rumor; César: Vt talem nuncium attulisse uiderentur. De ahí que Plauto, en el Soldado fanfarrón, utilice longinquus sermo con el significado de nuntius. A veces se sobreentiende homo, según dijimos más arriba. La expresión sermones perferri es muy corriente.

     Sestertium. Horacio: Callidus huic signo ponebam millia centum, es decir, sestertium. También se suple en debet decies, accepit centies.

     Singuli. En in dies, in naues, in milites, in uiros, se suple singulos. Horacio: Mutatur in horas; Juvenal: Horreat inque dies septenis oderit horis; Plinio: Cinnamo pretia quondam fuere in libras denarium mille; Cicerón también en la frase: In dies singulos. Véase Valla, libro 3, cap. 68.

     Sinus. En Puteolanus, Tarentinus, Isicus, se suple sinus. Me inclinaría a creer que en Adria, cuando se usa en masculino, falta sinus, ya que es un auténtico sinus (golfo); pero la ciudad que hay en el mismo golfo, llamada también Adria, es femenino. Silio, libro 10: Stat humectata Vomano Adria.

     Societas. Virgilio: Coeant in foedera reges, es decir, societatem; Cicerón: Vtinam societatem aut nunquam coisses aut nunquam diremisses; el mismo: Cum parua squilla quasi societatem coit; el mismo, en la defensa de Sextio: Societas coitur; el mismo, en carta a Rufo: Ad coeundam societatem periculi.

     Sol. Oriens y occidens son participios, a cuyo lado, si van solos, se sobreentiende sol. César, en Guerra de las Galias 1: Spectant in Septentriones et orientem solem Belgae; Plauto, en Bachides: Ante solem exorientem; el mismo, en Menecmos: Nunquam ad solem occasum uiuerem; Plinio, libro 21, cap. 17: Ante solem occidentem; Cicerón, en El sueño de Escipión: Quis in reliquis orientis aut obeuntis solis ultimis partibus; en las XII Tablas: Sol occasus suprema tempestas esto; Gelio, libro 2, cap. 2: Post solem occasum.

     Sol. Plauto, en Mostelaria: Hoc die crastini quum herus resciuerit. Gelio, en el libro 10, capítulo 24, y Macrobio, en el capítulo 4 del libro 1, piensan que die crastini, die pristini, die proximi, die noni son adverbios. Yo defiendo que falta solis. Véase dies.

     Solum. Virgilio, en Moreto: Fusus erat terrae frumenti pauper aceruus; en la misma obra: Et terrae condit aratrum; en Eneida 6: Stant terrae defixae hastae; en Eneida 11: Sternitur et toto proiectus corpore terrae; en Geórgicas 2: Terrae defigitur arbor; el mismo: Corpora multa uirum terrae infodiunt; Ovidio, en Metamorfosis 2: Quum uellet terrae procumbere; Plinio, libro 14, cap. 21: Infodiuntque terrae tota; Apuleyo, libro 9: ille terrae concidit. Julio Rufiniano dice que terrae equivale a in terra. Yo afirmo que falta solum, ya que muchas veces leemos en Cicerón sola terrae, y más veces en Lucrecio. Salustio, en Jugurta: Aliisque generibus arborum quae humi arido atque arenoso gignuntur. Así lee Prisciano este texto al final del libro 8, y Aldo en su comentario a Salustio; ambos suplen loco. Silio, libro 1: Adfigunt proni squalentia corpora terrae. Véase terra.

     Spatium. Virgilio: In medio mihi Caesar erit, es decir, in medio spatio o loco. César, en Guerra civil 1: Atque in hoc fere medio spatio tumulus erat. Véase locus.

     Stipendium o aera. En meruit sub Annibale se suple stipendium o aera. Véase lo que dice Valla, en libro 4, capítulo 110. Horacio: Hic meret aera liber Sosiis; Ovidio, en Amores 1: Iussit et in castris aera merere suis; en el mismo libro: Non decet imbelles aera merere deos. Turnebo, en el capítulo 18 del libro 25, dice que donatiuum es un adjetivo y que a su lado se suple stipendium. Cicerón, en la defensa de Murena: Meruisse uero stipendium in eo bello.

     Tabellae o codicilli. Los escritos en otro tiempo recibían nombre ya de la materia utilizada, ya del número de folios: eboreae, citreae, duplices, triplices; se llamaban laureatae las enviadas por los generales victoriosos al senado. Ovidio, en Amores 1: Ergo ego uos duplices rebus pro nomine sensi; Suetonio, en Augusto: Et Gallum praetorem in officio salutationis tabellas duplices ueste tectas tenentem; Livio, libro 5, década 5: Ad foros publicos laureatas tabellas populo ostendit; en el mismo libro: Laureatas literas dixit. En Marcial encontramos títulos como pugillares citrei, pugillares eburnei, pugillares membranei, donde se suple codicilli. Y Catulo escribió nostra pugillaria, donde se suple codicilla o epistolia. Véase literae.

     Tabulae. Cuando leemos in duodecim, fácilmente sobreentendemos tabulis. Esto fue apuntado por Revardo y otros. Cicerón: Discebamus pueri duodecim, ut carmen necessarium, quas iam nemo discit.

     Taberna. Sutrina, pistrina, medicina, según el testimonio de Donato, son adjetivos y a su lado falta taberna. Plauto: In medicinis, in tonstrinis, apud omnes aedeis sacras; el mismo, en Gorgojo: Sub ueteribus, es decir, tabernis; sub nouis está atestiguado en Varrón, libro 5 de Sobre la lengua latina, en Livio, libro 2, 25, y Plinio, libro 25, cap. 12.

     Tabernaculum. Augustale es la tienda del general; luego se suple tabernaculum. Quintiliano, libro 8, cap. 2.

     Talis o tantus. En homo illiteratus, sed cui paucos anteponas, se suple talis, según el testimonio de Lorenzo Valla y Linacro. Igualmente, cuando aparecen qualis y quantus, faltan talis y tantus.

     Tecta. En penetrale, cuando se usa solo, falta tectum. Virgilio, en Geórgicas 1: Saepius et tectis penetralibus extulit oua; el mismo: Penetralia tecta.

     Tempus. Terencio, en Hécira: Illic non licebat nisi praefinito loqui, donde se suple tempore, según el testimonio de Donato; Terencio, en Andria: Prope adest, quum alieno more uiuendum est mihi. Sobreentendiendo lo mismo, decimos non ignara futuri, sero sapiunt Phryges, optato aduenis. Virgilio: Impius ex quo Tydides; el mismo: Ex illo fluere spes Danaum; el mismo: Collecta fatigat ex longo rabies; el mismo, en Eneida 1: Tempore iam ex illo; Plauto, en Mostelaria: Velut horno messis magna; y en Nonio: Horno curari; Cicerón, en Catilinarias: Quibus in breui tempore confectum esse senties; Horacio: Laetus in praesens animus; el mismo, en El arte poética: Et praesens in tempus omittat; Cicerón, en la defensa de Balbo: Ante hoc tempus. Quid ante expectatum?; el mismo, en Catilinarias 1: Si minus in praesens tempus, at in posteritatem impendeat; el mismo, en Verrinas: Breui postea mortuus est; Virgilio: Per sudum rutilare uident; el mismo: Visa sub obscurum lunae; Cicerón: Horologium mittam et libro si erit sudum, es decir, sudum tempus, ya que sudum es algo así como sine udo. Puede también faltar coelum.

     Tempora. En post illa, postea, antea, praeterea, ante hac, post hac o post haec, falta tempora o negotia. Terencio, en Eunuco: Tute scis post illa quam intimum habeam te; Cicerón: Post illa tempora quicunque rem publicam agitauere. Lo mismo ocurre en quapropter, que es lo mismo que propter quae.

     Tempus. En erit quum fecisses nolles, falta tempus; Virgilio: Turno tempus erit magno quum optauerit emptum intactum Pallanta; Cicerón, en la defensa de Milón: Erit, erit illud profecto tempus et illuscet et ille dies; Plauto, en Aulularia: Hanc domum multos annos est quum possideo, es decir: Est tempus quum possideo multos annos hanc domum. Horacio: Praesens in tempus omittat. Véase Lambino.

     Tempore. En domi bellique clarus se suple tempore, ya que domi antiguamente estaba en lugar de pace o quiete, tal como aparece frecuentemente en Livio. Ahora sin embargo, cuando decimos domi est, falta in aedibus, como ya dijimos. Columela, en el prefacio, dice militiam belli.

     Tenens. El adagio Iouem lapidem iurare es perfectamente explicado por Erasmo, pero muy pocos entienden su sintaxis; la frase entera sería: Lapidem silicem tenentem iurare per Iouem; Festo dice a este respecto: "Los que iban a jurar en el nombre de Júpiter tocaban con la mano lapidem silicem, diciendo estas palabras: si engaño a sabiendas, que entonces el dios padre...". Así lo explica Turnebo en el capítulo 23 del libro 30.

     Tentorium. En erat in praetorio, se suple tentorio o tabernaculo, ya que se dice uir praetorius y nauis praetoria. Véase el comentario de Asconio Pediano a Verrinas 4.

     Tentoria, o pelles. Virgilio: Hic saeuus tendebat Achules; Ovidio: Illic Aeacides, illic tendebat Vlysses, es decir, tentoria o pelles.

     Terra o domus. En reliquit patriam, se suple terram o domum. Solino, cap. 22: Relicta domo patria; Plauto, en Stico: Quia uos in patriam domum redisse uideo; Virgilio: Et patria decedens ponere terra; Salustio, en Jugurta: Exsul patria domo solus; el mismo: Extorris patria domo.

     Terrae o rura. Virgilio: Alternis etiam tonsas cessare nouales, es decir terras. Alexander Tyrum continenti annexuit, es decir, terrae; lo mismo ocurre en imber continens, labor continens, y aedificia continentia. Cuando Virgilio dice culta noualia hay que entender rura o negotia.

     Terra. Iacet humi, pone humi, es decir, in terra humi, ya que la tierra se divide en humus y aqua. San Agustín, citando a Varrón, en el capítulo 6 del libro 7 de La ciudad de Dios, dice así: "Y para citar a otros, añade que el mundo se divide en dos partes, cielo y tierra; y el cielo en dos: el éter y el aer; y la tierra a su vez en aqua y humus". La tierra, pues, es más extensa que el humus, a pesar de que Varrón diga en Sobre la lengua latina que "la tierra, en opinión general, es lo mismo que el humus"; y es que el error no es de Varrón porque no es opinión suya, sino de otros. Véase solum.

     Toga. En sumpsit praetextam se suple togam. Cicerón, en Verrinas 3: Neque te tam commouebat quod ille cum toga praetexta quam sine bulla uenerat; Livio, libro 4, década 4: Toga praetexta.

     Tribus. Antiguamente, junto al nombre de los ciudadanos romanos se ponía la tribu, como en C. Septimius Quirina, M. Oppius Terentina, es decir, ex tribu; Horacio: Hic multum in Fabia ualet, ille Velina. Véase 10 que dice Asconio Pediano.

     Vada. Virgilio, en Eneida 1: In breuia et Syrteis urget, es decir, in breuia uada; Séneca, en Hércules furioso: Deprensus haesit Syrtium breuibus uadis.

     Vas. Ausonio: Fictilibus fama est caenasse Agathoclea regem; Juvenal: Sed nulla aconita bibuntur fictilibus, es decir, uasis o testis; Marcial: Sic Arretinae uiolant crystallina testae; Virgilio: Virgea suggeritur costis undantis aheni, se sobrentiende uasis; Valerio Máximo, libro 4, cap. 3: Fictilia se in eius mensa uasa uidisse. Corinthia uasa es lo mismo que Corinthia aera; y cuando decimos atramentarium, se suple uasculum.

     Ventus. Virgilio: Creberque procellis Africus, es decir, uentus; Cicerón, en Sobre la naturaleza de los dioses 1: Volucres angues, uento Africo inuectas. También se suple en Fauonius, subsolanus etc.

     Verba. Terencio: Quid multis moror?; el mismo: Quid multis?; el mismo: Paucis te uolo, es decir, uerbis; Cicerón: Sed haec satis multa, uel plura potius; Terencio: Dictum sapienti sat est; Cicerón: Tuo liberto pluribus uerbis scriptas pridie dederam; Plauto, en Gorgojo: Respondit mihi paucis uerbis; Ovidio: Ego sum qui iussa per auras uerba patris porto. Véase praeire uerba en el cardenal Adriano.

     Vestes. Cuando utilizamos solos sericas, bombycinas, undulatas, sobreentendemos uestes.

     Via. Terencio: Cur non recta introibas?; el mismo: Hac, illac circumcursa, es decir, uia; en hactenus, quatenus eatenus se suple uia; en Eneida 6: Hac troiana tenus fuerit fortuna secuta; Terencio, en Formio: Eo recta uia equidem illuc; el mismo, en Heautontimorumenos: Imo ut recta uia rem narret ordine; Cicerón: Recta uia perge in exilium. Véase finis.

     Via. Horacio: Minus est grauis Appia tardis, es decir Appia uja; Juvenal: Dum peruolat axe citato Flaminiam; Cicerón, en Catilinarias 2: Aurelia uia profectus est.

     Via. Plauto, en Casina: Si tu iubes, inibitur tecum, es decir, uia; Virgilio: Decus hoc inibit te consule, o Pollio, es decir, uiam. Así, en ineunte uere, ineunte aetate, se suple uiam; Cicerón, en la defensa de Murena: Inite uiam; praesto aderat sapiens ille qui mire uiam doceret; redite uiam; eodem duce redibant.

     Vinum. Ovidio, en Fastos 4: Praemia de lacubus proxima musta tuis, es decir, uina. Mustus, dice Nonio, es llamado y con razón, no sólo el vino, sino cualquier cosa que es nueva. Nevio, en Gimnástico: Vtrum est melius uirginem an uiduam uxorem ducere? Virginem, si musta est. Catón, en Sobre la agricultura, cap. 114: In uinum mustum ueratri atri manipulum coniicito. Plauto escribe mustam iuuencam. También falta uinum cuando decimos merum. Virgilio: Hic duo rite mero libans carchesia Baccho. También se suple uinum en Falernum, Fundanum, Campanum Massicum, Veientanum. El árbitro Petronio: Vino etiam Falerno inundamur.

     Vir o uxor. En coniux meus se suple uir, y en coniux mea se suple uxor; y es que coniux, como consors y compar, es adjetivo. "Iuges", dice Festo, "son las parejas del mismo yugo, de ahí coniuges y seiuges". Macrobio, en Saturnalia, libro 3, cap. 5, llama bueyes o bestias iniuges, a los que todavía no han conocido el yugo. Apuleyo: Quinque coniuges copulae iis ordinatae uicibus attinentur; el mismo, en Metamorfosis 7: Nec istud puduit me cum meo famulo meoque uectore illo equo factum conseruum atque coniugem. Marcial, en libro 10, escribe iugales annos. Virgilio, en El elogio al Huerto: Foecunda uitis coniuges ulmos grauat.

     Vir o uxor. La misma argumentación vale para maritus y marita, es decir, se suple uir o uxor. Que maritus es adjetivo lo prueban muchos testimonios; tenemos atestiguados, en efecto, per maritas domos, thoros maritos, marita sacra, Venerem maritam, legem maritam. Catulo: Vitis ulmo coniuncta marito, donde ulmus está tomado como masculino; Catón, en Sobre la agricultura: Arbores facito uti bene maritae sint; Plinio, en libro 17, cap. 11: Maritas ulmos autumno serere utilius.

     Viri o foeminae. En maiores, minores, optimates, magnates, primates, se suple uiri o foeminae. Cicerón a Trebacio: Optimates matronae; Catulo: Primores Argiuorum; Plauto, en Stico: Ergo oratores populi, summates uiri summi decumbent, ego infimatis infimus. Véase homines.

     Vir o foemina. En pater tuus est bonus se suple uir, y en mater tua est bona se suple foemina. Cicerón: Matrem tuam optimam foeminam.

     Vir u homo. Horacio: Dii bene fecerunt, inopis me quodque pusilli finxerunt animi, es decir, uirum u hominem. Lo mismo ocurre en las siguientes expresiones: Plato fuit magni ingenii uariaeque doctrinae, Aristoteles fuit diuersae factionis. Suetonio: Cassium diuersae partis conspexit; Horacio: Notus in fratres animi paterni; Cicerón: Neque te monere audeo praestanti prudentia uirum, neque confirmari maximi animi hominem.

     Virga. En rudem accipere, se suple uirgam, y significa "dar la libertad"; de ahí el giro rude donatus. La uirga era áspera y no pulida, llamada, de otra forma, uindicta o festuca.

     Vitam. En agere o peragere falta con frecuencia uitam o aetatem. Ello es tan conocido que no necesita demostración.

     Vrceus. Aqualis y aquale es lo relativo al agua. En Plauto, Dato aqualem cum aqua se suple urceum. Varrón: "Aqualis deriva de aqua".

     Vrbs u oppidum. Narbo, por su terminación, es masculino, como Sulmo, Hippo o Hippon. Sin embargo, decimos barbara Narbo, es decir urbs; magna Tarentum, es decir urbs; magnum Tarentum, es decir oppidum. Plinio: Cydnus Tarsum liberam urbem procul a mari secans; Livio, en el libro 7 de la guerra macedónica: De Solois urbe quae in Cilicia est egerunt; el mismo, en el libro 3 década 1: Antium propinquam et opportunam et maritimam urbem coloniam deduci posse; Plinio: Volsinii oppidum Tuscorum opulentissimum; Justino, libro 3: Byzantium nobilem et maritimam urbem; Pomponio Mela: Non longe ab Ilio, urbe fama excidio etc.

     Vrbs etc. En los nombres de ciudades, provincias e islas, si van en genitivo, falta urbs, oppidum, prouintia, insula o locus; tal sucede en Romae natus, Aegypti nutritus, Siciliae sepultus. Y no tienen razón los gramáticos, cuando excluyen de esta doctrina a los nombres de provincias e islas. Varrón, libro 1, cap. 7 de Sobre la agricultura: Itaque Cretae ad Coriyniam dicitur platanus esse; Cicerón, en Verrinas: Siciliae quum essem; el mismo, en Cartas a Ático: Quum Corcyrae epulati essemus; Virgilio, en Eneida 3: Aut Cretae iussit considere Apollo; Valerio Máximo, libro 4, cap. 1: Duos egregiae indolis filios suos a Gabinianis militibus Aegypti occisos cognouit; Salustio, en Jugurta: Romae Numidiaeque facinora eius memorat. Pero digamos ya qué es lo que se sobreentiende. Cicerón, en la defensa de Flaco: Num honestior est ciuitas Pergamena quam Smyrnae?; el mismo, en Cartas a Ático, libro 5: In oppido Antiochiae; el mismo, en Filípicas 4: Albae constiterunt, in urbe opportuna; el mismo, en la defensa de Archia: Antiochiae, loco celebri; el mismo, en la defensa de Rabino: Sed Neapoli, in celeberrimo oppido; el mismo, en Verrinas 7: Cuius duo fana duabus in insulis posita sociorum Melitae et Sami; Homero, en Odisea 6: κατα ἀστυ ἱθάκης; Virgilio: Quis Troiae nesciat urbem; el mismo dijo urbem Pataui y urbem Butroti; y en Eneida 6: Mediamque per Ellidis urbem -así hay que leer, y no mediaeque-; Paladio: In oppido Cumarum. Si se puede decir, como señaló Escalígero, urbs Spartana y oppidum Tarentinum, ¿por qué no se va a poder decir urbs Spartae y oppidum Tarenti? Y ¿por qué no puedo decir natus est Toleti celeberrima Hispaniae urbe? Virgilio, en Eneida 10: Hic locus urbis erit.

     Vsura. Cicerón: Omnino semissibus magna copia est, es decir, usuris. También se suple en dextantes, besses, centesimae.

     Vtile. En consulo tibi y prospicio tibi se suple utile o commodum. Cicerón, en voz pasiva, dice: Ego tibi ab illo consuli mallem.

     Vultum. En nupsit regi se suple uultum o se ipsam. Nubo, en efecto, significa en realidad cubrirse y las recién casadas (nuptae) llevaban, por pudor, un pañuelo ante los ojos.

     Vxor. Lucano, en libro 2: Liceat scripsisse Catonis Martia, es decir, uxor. Así, en Tullia Ciceronis se suple filia. Véase filius o seruus.

[1][2][3][4][5]


Copyright(c) de la versión electrónica 2004 Carlos Cabanillas. Proyecto GRAMMATICVS.