[2]

 Elipsis de nombres y participios

HomeIntroducciónTexto LatinoTexto EspañolFicha

carlos.cabanillas@edu.juntaextremadura.net

Texto latino

[1][2][3][4][5]

     Festa. Accalia, Agonia o Agonalia, Angeronalia, Carmentalia, Cerealia, Compitalia, Consualia, Equina, Feralia, Fontinalia, Fordicidia, Fornacalia, Furinalia, Laurentalia, Liberalia, Lupercalia, Matralia, Meditrinalia, Megalia, Neptunalia, Opalia, Paganalia, Palilia o Parilia, Portunalia, Quirinalia, Robigalia, Saturnalia, Terminalia, Vestalia, Vinalia, Volcanalia, Volturnalia. Véase dies.

     Fidem. Terencio, Formión: Pro deum immortalium, donde Donato dice que hay elipsis o algo parecido; Cicerón, en Económico: Quid igitur, pro deum immortalium, primum eam docebas quaeso? Terencio: Pro deum atque hominum fidem.

     Filius o filia. Terencio: Modos fecit Flaccus Claudii, donde se suple filius. Así decimos Tullius o Tullia Ciceronis. Véase uxor.

     Fluuius o amnis. Virgilio: Sulphurea Nar albus aqua, donde se suple fluuius. Y es que Nar es neutro, puesto que es indeclinable. Cicerón: Lacus Velinus in Nar defluit. Así, cuando decimos Albula magnus, formosus Turia ripis, altus Sequana, falta fluuius o amnis. Virgilio, libro 11: Amnis et Adriacas retro fugit Aufidus undas; Livio, libro 1: Tiberium fluuium; y en el libro 4: Tiberi amni septus; el mismo: Ad Rhodanum fluuium; el mismo: Ad Eurotam amnem; Curcio, libro 3: Pyramum amnem transire; en el mismo libro: In ripa Pyrami amnis. Véase auis.

     Finis. Virgilio: Hac Troiana tenus fuerit fortuna secuta, donde se suple fini, pues finis también es femenino, como se puede encontrar muchas veces en Lucrecio. Virgilio: Haec finis Priami fatorum; el mismo: Aut qua fine sequar. Igualmente, eatenus, quatenus, hactenus equivalen a tenus hac fine o uia. Véase lo que dice Festo a propósito de Quatenus. Gelio, libro 1, cap. 3: Minime dicitur quatenus quaque fini dari amicitiae uenia debeat; el mismo, citando una frase de Chilón: Hac fini ames, tanquam forte fortuna osurus; hac itidem tenus oderis, tanquam fortasse post amaturus. Véase uia.

     Foemina. Praegnans es un adjetivo, como praegnans arbor o folia praegnantia en Plinio, y praegnans Iouis cerebrum. Si aparece solo, falta foemina. Plauto: Quae nunquam fuit praegnans qui parere potuit? También se suple en pediseca.

     Foemina o mas. Cuando leemos boues meas y canes grauidas, no debemos creer a los gramáticos que, en su gran ignorancia, han inventado nombres comunes con dos géneros; debemos sobreentender foeminas o recurrir a la silepsis del género, como ocurre en scelus qui me perdidit. La situación es la siguiente: Cuando en el caso de los nombres epicenos querían dar a entender un género distinto del marcado por la terminación, añadían mas o foemina; así, aquila tiene forma femenina y se refiere a los machos y a las hembras; pero si nos queremos referir a los machos, hay que decir aquilae mares; a su vez, coruus tiene sólo forma masculina y sirve para ambos sexos; pero si se habla de la hembra, hay que decir coruus foemina. Llamo epicenos a aquellos nombres que con una sola terminación se refieren a ambos sexos, aunque principalmente a uno solo, como homo, latro, sacerdos, uates, antistes, miles, agricola, bos, canis, sus, grus etc. Homero, en Iliada 6: boun arsena, es decir, bouem marem; Teócrito: thoas hyppous, es decir, equos uelocissimas; Livio, libro 5, década 5: Apolloni boue aurato, Latonae boue foemina aurata sacra graeco ritu facerent; Plinio, libro 8, cap. 46: Foemina bos semel ei anno ostenditur, suis et ipsa insignibus; el mismo, libro 11, cap. 51: Bubus tantum foeminis uox grauior; el mismo, cap. 37: Itaque quum apri percutiunt, foeminae sues mordent; Varrón, libro 2, cap. 1 de Sobre la agricultura: Foeminis bubus demitur cibus; Justino, libro 1: Inuenit iuxta infantem canem foeminam paruulo ubera praebentem et a feris et alitibus defendentem. Motus etiam ipse misericordia qua motam ipsam canem uiderat, puerum defert ad stabulum, eadem cane anxie prosequente; Plauto, en Menecmos: Ita me illa ab laeua rabiosa foemina obseruat canis; Plinio, libro 28, cap. 15: Foeminae suis; Gelio, libro 13, cap. 19: Sacerdotes quoque foeminas Cicero antistitas dicit; Plauto, en Persa: Qui Atticam hodie ciuitatem maiorem feci atque auxi ciui foemina; Plinio, libro 9, cap. 51: Polypus foemina; en libro 10, cap. 18: Piscis foemina; Ovidio: Cum quo sua gaudia iungat, inuenit in media foemina piscis aqua; Plinio, libro 10, cap. 17: Palumbes incubat foemina; Macrobio, libro 1, cap. 17 de las Saturnales: Vt graeco ritu hisce hostiis sacrum faceret, Apollini boue aurato, Latonae boue foemina aurata; Plinio, en el libro 8, cap. 51, enseña cómo se deben castrar las sues foeminae; Columela, libro 7, cap. 9: Foemina sus habetur ad partus edendos; Plinio, libro 8, cap. 32: Quasdam nos principes foeminas scimus; Plinio, en las cartas: Habebat illa pantomimos fouebatque effusius quam principi foeminas conueniret; Plinio, libro 10. cap. 60: Cornicem incubantem mas pascit; en el mismo libro, cap. 33, hablando de las perdices: Tunc inter se dimicant mares desiderio foeminarum. El mismo: Aquilarum mares.

     Antiguamente hubo muchos nombres epicenos, como porcus, lupus, agnus, ouis, leo; efectivamente, todavía no se usaban las formas porca, lupa, agna, leaena, antistita, clienta, hospita, dracaena y otras de este tipo; de ahí que Varrón dijera lupum foeminam, según el testimonio de Quintiliano en libro 1, cap. 6; y Catón, en Sobre la agricultura, cap. 134, dice: Priusquam porcum foeminam immolabis; Cicerón, en Leyes 2: Porco foemina piaculum pati; según la opinión de Quintiliano en libro 8, cap. 3, fue Virgilio el primero que utilizó porca en este verso: Et caesa iungebant foedera porca; Gelio, libro 4, cap. 3, cita esta ley de Numa: Iunoni crinibus dimissis agnum foeminam caedito; Festo, en el término pellices, dice: Agnum foeminam caedito et agnum marem caedito; Valerio Máximo, libro 2, cap. 1: Caesisque atris bubus, Diti maribus, foeminis Proserpinae; Cicerón, en Sobre la adivinación 2: Ego tamen miror si emissio foeminae anguis mortem afferebat Gracho, emissio autem maris anguis erat mortifera Corneliae; Varrón, en el libro 4 Sobre la analogía: Quum oui mari testiculi dempti, quia natura uersa, ueruex declinatus.

     De todo lo anterior hay que deducir que en nombres semejantes a los anteriores, si hay un adjetivo que choque con la terminación del nombre, se debe sobreentender marem o foeminam, como sucede en elephantus grauida y en boues meas, y en las palabras de Plinio a propósito de los ratones: Ex una genitos centum uiginti tradiderunt. Así debe ser interpretado el texto de Suetonio en Claudio 40: Inducta teste in senatu, haec, inquit, matris meae liberta et ornatrix fuit. Así también Virgilio: Nec saeui magna sacerdos, y Amphrisia uates. Así Ovidio, en Epístolas: Et rudis ad partus et noua miles eram.

     Frater o soror. En est germanus meus, est patruelis tuus, est germana mea, y tua patruelis se suple frater o soror. Terencio, en Andria: Si te in germani fratris dilexi loco; Cicerón dice muchas veces frates patrueles y sorores patrueles; Marcial: Patrueles fundi; Ovidio: Patruelia regna. Los mismos términos se suplen en uterini y consanguinei.

     Frenum. Virgilio: Duris parere lupatis, es decir, frenis; Horacio, Odas libro 1: Lupata frena; en el mismo libro: Gallica nec lupatis temperet ora frenis. Solino escribió lupatos, donde se suple frenos, ya que también se puede emplear como masculino.

     Frumenta o fruges. En urere sata se suple frumenta; Virgilio, en Geórgicas 3: Sata frumenta; el mismo: Satas messes; Pomponio Mela, libro 3, cap. 9: Pro satis frugibus.

     Funera. En iusta persoluere se suple funera; César, en Guerra de las Galias 6, 4: Iustis funeribus confectis; Cornelio Tácito: Suprema facere; Amobio, libro 1: Solemnibus iustis.

     Funis. Juvenal: Duros tractare rudentes, es decir, funes; Plauto: Dum hanc tibi rudentem, quam trahis, complico, donde se suple funem; en efecto, funis es ambiguo y rudens es participio de rudo, -is.

     Gemma. Plinio, en el libro último, cap. 10, trata como femeninos innumerables nombres griegos en as y es, y en os y on; pero en todos ellos se sobreentiende gemma, como Adamas, Achates, Paneros, Morion, Mitrax. Lo mismo hace con los nombres de árboles y hierbas.

     Gratiae. Terencio: Vel rex semper maximas mihi agebat, quidquid feceram, aliis non item, donde se suple gratias; el mismo: Magnas uero agere gratias Thais mihi.

     Herba. Plinio: Dictamnum pota sagittas pellit; el mismo, en libro 26, cap. 6: Centunculus trita in aceto; el mismo, cap. 7: Centaurium, gentiana ex aqua potae; el mismo: Lauer quoque nascens in riuis condita et pota; el mismo: Inuenerunt et canes Canariam. En todos estos casos se suple herbam. Véase auis.

     Homo. En nemo nos uidet se suple homo, ya que nemo es un adjetivo. Terencio: Nemo homo est; Cicerón, en Tusculanas: Hominem quidem scire arbitror neminem; el mismo en carta a Marcelo, en el libro 15: Esse hominem, qui ignorat, arbitror neminem; el mismo, en cartas a Ático, libro 8: Neminem omnium hominum pluris facio, es decir, hominem; Cicerón, en Sobre las leyes 2: Pontificem neminem bonum esse; el mismo, en Sobre la naturaleza de los dioses 2: Nemo hominem homo agnoscit; el mismo utiliza nemo opifex y neminem tribunum; Plauto, en Casina: Vicinam neminem ego amo merito magis quam te; decimos nemo rex, nemo deus; y nemo dies aparece en Prudencio; nemo non significa omnis; Cicerón, en Sobre la naturaleza de los dioses: Nemo nec homo nec deus; y en la Retórica a Herennio: Nemo rex; Virgilio: Turne, quod optanti Diuum promittere nemo auderet etc.

     Homo. En todo adjetivo masculino que aparezca solo falta homo, como en tu es miser, ego sum saluus, Petrus est albus, Cicero est romanus; Terencio, en Adelfos: Homini misero plus quingentos colaphos infregit mihi; Lucano, libro 2: Hic finis Mario uitae fuit etc., mensoque homini quid fata pararent; Cicerón, en la defensa de Archía: Ex hoc esse hunc numero diuinum hominem Africanum; Cicerón, en Cartas a Ático: Regnum non modo Romano homini, sed ne Persae quidem tolerabile. Véase más arriba el epígrafe dedicado a "El mismo nombre". El mismo Cicerón, en El orador: An uictus hominum Atheniensium beneficio excoli potuit, oratio non potuit.

     Homo. Mecoenas, Sutrinas, Aquinas, Arpinas, nostras, son adjetivos en -atis y -ate, como hic et haec nostratis, y hoc nostrate; si se usan solos, falta homo, como en Lucius Cilnius fuit Mecoenas. Véase Varrón, en libro 1 Sobre la analogía, al final.

     Homo. Amicus, familiaris, necessarius, liber, seruus, tabellarius, nuncius, socius, maritus, nualis, y muchos otros términos de este tipo son siempre adjetivos: se sobreentiende homo. Cicerón: Nihil homine libero dignius; Juvenal: Tu tibi liber homo et regis coniuua uideris; Terencio: Homo amicus est; el mismo: Hominem amicum recipere ad te; el mismo: Seruum hominem causas orare leges non sinunt; encontramos famulos greges; Alciato, en Emblemas, escribió famulas manus; Cicerón, en Sobre las leyes 2: Easque in famulis operibus patratis habento.

     Homo o puer. En triumphalis, praetorius, consularis, se suple uir o homo. Véase lo que dice Lorenzo Valla, libro 4, cap. 84.

     Homines. En magnates, optimates, maiores, minores, caeteri, mortales, se suple homines; también en Brutii, Itali, Hispani. César: Albicos barbaros homines. En los verbos de lengua es sabido que falta homines, como sucede en aiunt, ferunt, praedicant. Pero hay otros verbos de los que los gramáticos dicen que no se pueden poner en activa sin sujeto, sino que hay que recurrir a la pasiva, como sucede en bellum geritur; yo afirmo lo contrario. Juvenal, Sátiras 1: Vna comedunt patrimonia mensa; Curcio, libro 4: Sed cum fornacibus ferrum, quod excudi oportebat, impositum esset admotisque follibus ignem flatu accenderent, sanguinis riui sub ipsis flammis extitisse dicuntur; y más abajo: Apud Macedones quoque, cum forte panem quidam militum frangeret, manantis sanguinis guttas notauerunt; en el mismo libro: Totas autem arbores cum ingentibus ramis in altum iaciebant, deinde saxis onerabant, rursus cumulo eorum alias arbores iniiciebant; Terencio, Formión: Quid tandem mihi dicent aut quam causam reperient?; el mismo, en Adelfos: Occidunt me qui, dum nimis sanctas nuptias student facere, in apparando consumunt diem; el mismo, en Heautontimorumenos: Haud quaquam etiam cessant; el mismo, en Formión: Vbi initiabunt; Plauto, en Casina: Age tibicen, dum illam huc adducunt foras etc.; Virgilio: Tunc, credo, cum me arbustum uidere Miconis atque mala uites incidere falce nouellas; y en Geórgicas 4: Hunc angustique imbrice tecti parietibusque premunt arctis et quatuor addunt, quatuor a uentis obliqua luce fenestras... Sic positum in clauso linquunt et ramea costis subiiciunt fragmenta. Y en las Sagradas Escrituras: Stulte hac nocte repetent a te animam tuam; en las mismas: Nec mittunt uinum nouum in utres ueteres.

     Homo. Adolescens y iuuenis son adjetivos; falta homo o mulier. Cicerón, en Sobre el orador 1: Adolescentes homines; Terencio, en Hécira: Adolescens mulier fecit mater quod suasit sua; Ovidio, en Metamorfosis 7: Iuuenes annos; Persio, en Sátiras 6: Iuuenes iocos.

     Hora. Horacio: Ad quartam iaceo, es decir, horam; el mismo: Quota Pelignis caream frigoribus; así decimos sonuit prima, tertia, nona; y los clérigos dicen: ad primam, ad tertiam.

     Horologium. Cicerón, en la defensa de Quintio: Non ad solarium, non in campo, non in conuiuiis uersatus est, es decir ad solarium horologium; Plinio, libro 7, cap. 60: Romanis solarium horologium statuisse.

     Iaculum. Virgilio: Missilibus certant, es decir, iaculis. También se llamaban missilia los regalos que eran repartidos al pueblo por los ricos, como las raciones de trigo, el vestido, oro, plata, perlas, margaritas; pero en este caso falta negotia: se trataría de res missiles. Suetonio, en Calígula: Sparsit et missilia uariarum rerum.

     Iactura o nomine. Cicerón, en Tópicos: Sed quis damni infecti promiserit, donde Brisonio suple nomine o causa; yo diría que falta iacturam.

     Idem. Plinio: Equo fere qui homini morbi; el mismo: Tarando magnitudo quae leoni, es decir, eadem quae leoni.

     Idem o uicem. Juvenal: Semper ego auditor tantum, numquamne reponam, es decir, idem o uicem, o sea, uicem reddam. Cicerón: Nec tibi ego idem reponam.

     Ilia. En dolent intestina se suple ilia; si se trata de intestinus, falta ileos, masculino; el término conuoluulus y el español "torzón" significan también "intestino delgado". Puede sobreentenderse también colon, que es lo mismo.

     Imperio. Valla, en el libro 3, cap. 34, dice que en potiri rerum se usa genitivo, mientras que en el caso de otros nombres se utiliza ablativo, como en potiri uictoria. Se equivoca doblemente, ya que acepta otros genitivos, como potitus Asiae, Galliae, y Adherbalis potiretur en Salustio, y por otro lado, ese genitivo no depende del verbo, sino del nombre, es decir, de imperio. Esto lo vio Ascensio en el resumen del mismo capítulo. César, Guerra de las Galias 1: Totius Galliae sese potiri posse sperant; y un poco antes: Totius Galliae imperio potiri.

     Insula. En Delphica, Delos, Phaebea, Rhodo, se suple insula, pues, aunque Delos por su terminación pueda ser femenino, es mejor hacer concordar al adjetivo con el nombre de significado genérico. Virgilio: Est in conspectu Tenedos notissima fama insula; Plauto, en Rudens: Totam Siciliam deuoraturum insulam. Véase urbs.

     Iter. En quo tendis, quo pergis, se suple iter. Lucano: Quo tenditis, inquit; Virgilio: Tendit iter uelis; Salustio: Maturauere iter pergere; Valerio Flaco, libro 4: Pergere iter; Estacio, en Tebaida 2: Quo tendis iter.

     Iter o uia. Cicerón a Ático: Nos in castra properabamus quae aberant tridui, es decir, itinere o uia; el mismo, en Cartas a familiares 12: Nuntiatum esse quatridui iter a Laodicea abfuisse; el mismo a Planco: Quum abesset aliquot dierum uiam; el mismo, en Cartas a familiares 10: Bidui spatio abest ab eo; César: Cum tridui uiam processissent; el mismo, en libro 6: Non longius bidui uia aberant; el mismo, en Guerra civil 2: Biduique iter progressus; Livio, libro 30: Zama quinque dierum iter ab Carthagine abest.

     Iudices. Asconio dice que mittere in consilium significa perorare, ya que mittere iudices in consilium significa "enviar a los jueces a pronunciar la sentencia", una vez que, presentados todos los argumentos, dice el orador: "He dicho". Cicerón, en Verrinas 3: Testibus editis ita mittam in consilium, ut etiam etc.; Valerio Máximo, en libro 6, cap. 2 escribió: Iam de tuo prius quam de Manilii capite in consilium iudices mittam.

     Iudicio o iure. Salustio: Falso queritur genus humanum, es decir, falso iudicio ; Terencio: Sororem falso creditam etc.; Cicerón, en la defensa de Balbo: Pompeii decretum iudicum de consilii sententia pronuntiatum recognoscimus. Los adverbios en -o tienen la -o breve  ; de lo contrario son adjetivos, como imo, crebro, cito, sero. Cicerón, en la defensa de Marcelo: Quod ei quidem merito atque optimo iure contigit.

     Lapis. Ovidio, en Metamorfosis 3: Dextraque molarem sustulit, es decir, lapidem; Estacio, libro 5: Vastaeque sudes fractique molares. Véase dens.

     Laudem. En Cur mihi detrahes? se suple laudem; Cicerón: Nec uera laus ei detracta; Horacio: Neque ego illi detrahere ausim haerentem capiti multa cum laude coronam.

     Lex. Salustio, en Jugurta: Per saturam sententiis exquisitis. También se suple lex en Iulia, Oppia, Manilia.

     Liber. Cicerón, en Cartas a Ático: Scriptum est in tuo annali, es decir, libro. Virgilio: Et uacet annales nostrorum audire laborum. También se dice lex annalis y annale tempus.

     Liber. Diurnus a veces significa el libro en el que se anotan las cuentas de cada día. Juvenal, en Sátiras 6: Et cedens longi relegit transacta diurni; Suetonio, en Claudio: Extat talis scriptura in plerisque libris ac diurnis titulisque operum. Véase cibus.

     Libelli. Pugillaris es adjetivo, como Vitelliani, eborei, citrei, duplices, triplices, en los que se suple libelli. Véase tabellae.

     Libra. Se engañan los gramáticos que creen que pondo significa libra; más bien sucede que, cuando aparece pondo, hay que suplir libra, de forma que si dices corona centum pondo o millia pondo, falta librarum. Y es que para los romanos había dos tipos de libra, como dice Galeno en los libros 1 y 6 del De compositione medicamentorum: una ponderalis y otra mensuralis; cuando se refería a la ponderalis, añadían pondo, y cuando a la mensuralis, añadían mensura. Livio, libro 4, dec. 1: Dictator coronam auream librae pondo ex publica pecunia populi iussu in Capitolio Ioui donum posuit; el mismo, en libro 6, dec. 3: Paterae aureae fuerunt CCLXXVI, librales ferme omnes pondo; Plauto, en Pseudolo: Eo laserpicii libram pondo diluunt; el mismo, en Rudens: Nec piscium libram unam iam hodie pondo cepi; el mismo, en Menecmos: Huic addas auri pondo unciam; Plauto, en Menecmos: Pondo duum nummum; Columela, libro 12, cap. 20: Item myrrhae quincunx, calami pondo libram, amomi pondo quadrans; en el mismo libro, cap. 57: Mellis aducies pondo semunciam. Delira, pues, Valla en libro 3, cap. 13.

[1][2][3][4][5]


Copyright(c) de la versión electrónica 2004 Carlos Cabanillas. Proyecto GRAMMATICVS.