[XIV]

 

HomeIntroducciónTexto LatinoTexto EspañolFicha

carlos.cabanillas@edu.juntaextremadura.net

[I][II][III][IV][V][VI][VII][VIII][IX][X][XI][XII][XIII][XIV]

Texto latino

 CAPÍTULO XIV

 

Sobre la conjunción, en contra de la

opinión de casi todos.

     La conjunción no une ni casos ni otras partes de la oración, como enseñan los ignorantes; son las propias partes de la oración las que se unen entre sí; así el nombre con el nombre, el verbo con el nombre. La conjunción une oraciones entre sí, como en Caesar pugnat el Cicero scribit; y cuando se dice Cicero scribit et uigilat, hay dos oraciones en las que encontramos la figura del zeugma; así también en Cicero et filius ualent: aquí la figura es la de la elipsis; sería: ualet Cicero et ualet filius. Véase más arriba el cap. 18 del libro 1.

     Y no es óbice para este aserto lo que sostienen con uñas y dientes Valla y todos los gramáticos: que la conjunción siempre une casos semejantes, a excepción de unas pocas situaciones, como en emi drachma et pluris. Y no es óbice porque la conjunción no se inventó para que uniera casos semejantes. Pero concedamos que se inventó para eso; si así es, emi drachma et pluris no es una excepción, porque falta pretio. Véase el capítulo de la elipsis. El mismo Valla dice: Magna auctoritate es uir uel magnae auctoritatis; y añade: "No debemos utilizar en la misma oración el genitivo y el ablativo, a no ser que queramos caer en el error de Plinio: Choromandarum gentem siluestrem sine uoce, stridoris horrendi, hirtis corporibus oculis glaucis, dentibus caninis". Esto es lo que dice Valla, quien poco después aduce dos testimonios de Cicerón que van contra él mismo, testimonios que o bien no comprende o no acepta; así Lentulum nostrum eximia spe, summae uirtutis adolescentem, y Scipio Africanus id aetatis et his rebus gestis. Estos testimonios le producen sudores a Valla, quien nada explica. El mismo Valla teje en otros lugares auténticas bagatelas, mientras piensa que la función de la conjunción es unir casos, cuando, como ya he dicho, sólo une oraciones. Y mi doctrina es apoyada por los propios testimonios aducidos por Valla, a los cuales se puede añadir Cicerón, en el libro 2 de Sobre la naturaleza de los dioses: Itaque plectri similem linguam nostri solent dicere, chordarum dentes, nares cornibus iis qui ad neruos consonant in cantibus. Se puede comprobar que la palabra similem va unas veces unida a genitivo y otras a dativo; Horacio: Aut ob auaritiam misera aut ambitione laborat; el mismo: Hoc ego commodius quam tu praeclare senator millibus atque aliis; Marcial, libro 12: Si te ture coli uiridesque pigebit ad aras; Terencio: Nam qui mentiri aut fallere insuerit patrem; Cicerón: Me ut sibi essem legatus, non solum suasit uerum etiam rogauit; Salustio, en Catilina: Imitari bonis quam inuidere malebant; Cicerón, en libro 4 de las cartas: Me aut tibi exire ex urbe necesse sit, aut mihi accedere; el mismo, a Octavio: Quis huius urbis nomini ac sedibus usque adeo est inimicus, ut ista aut dissimulare possit aut non dolere; César, en el libro 3 de la Guerra Civil: Nulla fuit ciuitas quae non Caesari pareret atque imperata faceret.

     Sobre quamuis, licet, quanquam, etsi.

     Lorenzo Valla se angustia tratando de explicar la diferencia entre estas partículas: Quamuis, licet, quanquam, etsi, etc. Y a la postre no consigue nada.

     Quamuis procede de quantumuis, y quantumuis está compuesto de dos formas: del verbo uolo y del acusativo quantum. De ahí se puede explicar el momento y el lugar en que se debe usar; es, en efecto, algo así como una concesión; y nunca se encontrará quamuis en un lugar donde no pueda ser sustituida por quantumuis; Virgilio: Quamuis multa meis exiret uictima saeptis, es decir, quantumuis; Horacio: Ille quantumuis rusticus. En Horacio siempre la encontramos con presente de indicativo, como en quamuis conspicitur quamuis est monitus, quamuis fingeris ad rectum, quamuis satis tibi consulis. En otros autores la encontramos con subjuntivo; Cicerón: Quamuis ille felix sit, sicut est; Virgilio:Quamuis ille niger, quamuis tu candidus esset. Así pues, la relación que hay entre quamuis y quantumuis es la misma que hay en amasti y amauisti.

     Licet es un verbo puro; así en per me licet, que en castellano tiene una traducción muy clara: "Sea, presupongamos". También significa concesión, como ocurre cuando alguien dice: Veniam ad te? y responde otro: Licet. De ahí las expresiones libri licent, serui licent, es decir uenduntur, en español: "andar en venta", "estar en almoneda", de manera que a cualquiera le está permitido comprarlo: emas licebit. De ahí que sea elegante la unión de estas dos formas:Quamuis licet; Cicerón, en Leyes, 3: At duo Gracchi fuerunt et praeter eos, quamuis enumeres multos licet etc.. Así pues, con este valor se puede decir licet, licebit, liceat; y aunque suenen como una conjunción, son sin embargo auténticos verbos, donde se suple ut, ya que licet facias es lo mismo que licet ut facias; de ahí que no pueda ir con presentes de indicativo; no se puede decir, en efecto, licet es doctus -esto no se entenderá-, sino licet sis doctus; Horacio: Licebit ter iniecto puluere curras.

     Quanquam era un acusativo procedente de quantum quantum, de la misma forma que tanquam procede de tantum quantum; así esta frase de Ovidio: Tam felix esses, quam formosissima uellem, es decir: Tantum esses felix, quantum es formosissima, donde falta katá, es decir: circa quantum o in quanto. También esta otra: Tam deest auaro quod habet, quam quod non habet, es decir: Tantum quantum. Que se trata de partículas sincopadas lo indica el siguiente texto de Livio, del libro 9: Quantum Romae terrorem fecerat, tam laetam famam in Sumnium ad hostes tulerat; lo indican en segundo lugar las siguientes frases que utilizamos frecuentemente: Quam familiaris, quam proxime, quam maximum, quam plurimum, quam potest; así Plauto, en Anfitrión: Nescio quantum tu familiaris sis, nisi actutum hinc abis; Livio, libro 25: Simul altitudinem muri, quantum proxime coniectura poterat, permensus; Plinius, en las cartas: Dedit enim mihi quantum maxime potuit; daturus amplius, si potuisset; Columella, libro 12, cap. 21: Exploratum habeat quantum plurimum salsae aquae uinum quod fecerit sine offensa gustus pati possit; Terencio, en Eunuco: Comprehendi iube, quantum potest; el mismo, en Formión: Quantum potest, nunc conueniendus Phormio est. Se dirá lo siguiente: Si la palabra quam significa quantum, ¿qué pasa cuando tras ella se encuentra otro quantum?; Cicerón, en Verrinas 5: Sexies tantum quam quantum satum sit ablatum esse; y en 4, Verrinas: Maiorem pecuniam praetori pollicetur quam quantum tu dedisti; el mismo, en libro 3 de Del orador: Vt maius quidam de Lucio Crasso quam quantum a nobis exprimeretur suspicetur; y en Verrinas, 5: Pluris senatum aestimasse quam quantum esset annona; Plauto, en Mercader: Oratio aedepol pluris est huius quam quanti empta est; Cicerón, en Verrinas, 3: Quum ex agris tres fratres consortes profugissent, Quod iis plus frumenti imperabatur quam quantum exararant; el mismo, en el libro 2 de Del orador: Si te intelligerem plus conatum esse suscipere rei publicae causa muneris quam quantum praestare potuisses etc.; y al comienzo del libro 3 de Sobre el orador: Ac mihi quidem ueteres illi maius quiddam animo complexi, plus multo etiam uidisse uidentur quam quantum nostrorum ingeniorum acies intueri potest; Catón, en Agricultura: Qui oleam emerit amplius quam quanti emerit, omnis pecuniae centessima accedet. Mi respuesta es esta: la palabra quantusquantus es de uso corriente; Terencio, en Adelfos: Tu quantusquantus es, nihil nisi sapientia es; Cicerón, en el libro 12 de las cartas a Atico: Sed quantiquanti bene emitur quod necesse est. Añado además el hecho de que en toda comparación se suple la partícula prae; así, en doctior Cicerone se sobreentiende prae, y en Cicero limatior est quam Sallustius, o quantum Sallustius, falta prae, de forma que sería: prae quam o prae eo quantum Sallustius; Plauto, en Anfitrión: Satin parua res est uoluptatum in uita atque in aetate agunda prae quam quod molestum est, es decir: prae eo quantum; el mismo, en Aulularia: Sed hoc etiam pulchrum est, prae quam ubi sumptus petunt, es decir: Prae eo quantum est, ubi sumptus petunt. De la misma forma decimos prae ut; Terencio, en Eunuco: Prae ut huius rabies quae dabis; Plauto, en Anfitrión: Parum etiam prae ut futurum est, praedicas; el mismo, en el prólogo del Mercader: Prae quam res patitur studuit elegantiae.

     Etsi consta de dos partes: etiam y si. Pero además acepta otras formas en composición, pues utilizamos, todo junto, tametsi y tamen etsi; Terencio, en Andria: Ibo, etsi Herde saepe iam me spes haec frustrata est, es decir: etiam si; a veces es necesario leer estas formas por separado; Cicerón, en Las particiones: Et si incidet prudentiae causa, etc; Terencio, en Formión: Et si tibi res sit cum eo lenone, quocum mihi est, tum senties; en la misma comedia utiliza tamet si, donde algunos leen tamen et si; dice: Metuit hic nos, tamet si sedulo dissimulat; el mismo, en Andria: Obtundis, tamet si intelligo; y en otros muchos lugares. Algunas veces responde otro tamen a esta forma; Cicerón: Tametsi causa postulat, tamen quia postulat, non flagitat, praeteribo. Véase más abajo etsi quanuis.

     Valla se pasó en agudeza al distinguir entre estas partículas: etsi, quamuis, quamquam, y otras. Pero Cicerón se preocupa poco de ello, ya que en él se leen, juntas, etsi, quamuis, como más abajo se dirá.

[I][II][III][IV][V][VI][VII][VIII][IX][X][XI][XII][XIII][XIV]


Copyright(c) de la versión electrónica 2004 Carlos Cabanillas. Proyecto GRAMMATICVS.